Bàn về điện ảnh: văn hóa Việt, tìm bản sắc, đừng màu sắc

2

Bài viết này sẽ giới thiệu hướng đi tốt cho điện ảnh Việt, quan trọng nhé, tóm lại thì bài viết nào của Chí Blog – “website duy nhất VN giải mã phim nghệ thuật” cũng đều quan trọng hết á (cười). Chính sách của chính phủ là thông qua điện ảnh mà có thể giới thiệu vẻ đẹp văn hóa Việt ra thế giới, nhưng điều đó chỉ thật sự hiệu quả khi cái văn hóa đó có đủ chiều sâu về trí tuệ và nhận thức để sánh với các nền văn hóa lớn khác trên thế giới, còn nếu chỉ là hình thức thì nó chỉ có thể bị “vùi dập giữa chợ trời”.

Để hiểu rõ việc này, trước tiên tôi sẽ lấy chuyện dân ta rành sử Tàu hơn sử Ta, tại sao lại thế? Chính là ở chiều sâu bên trong câu chuyện lịch sử. Với sử Việt, có thể rút gọn là quân ta đánh đâu thắng đó, dân Việt anh dũng yêu nước, hết chuyện; nhưng khi bàn về sử Tàu, nó không chỉ như vậy, ví dụ như chuyện kể về Tề Hoàn Công sủng ái bọn xu nịnh Dịch Nha và Thụ Điêu, khi Tề Hoàn Công hỏi cách nhìn của Quảng Trọng thì ông ấy đã phân tích ra được bản chất của những người này và khuyên nhà vua nên rời xa họ, tuy nhiên vị vua đã không làm theo và cuối cùng chết trong tay 2 kẻ này, bạn có thể tìm đọc để hiểu thêm. Bài học trong câu chuyện đó chỉ thẳng vào bản chất cốt lõi của con người, và dù tôi đọc nó cũng gần 25 năm nhưng vẫn không thể quên.

Hoặc khi chuyển sang triết học phương tây, sau khi các triết gia hiện sinh vô thần tranh luận ỏm tỏi về ý nghĩa của đời sống , họ “nhận ra” đời sống con người phi lý và vô nghĩa như chuyện vị thần Sisyphus bị trừng phạt đẩy tảng lên núi và sau đó nó lại lăn xuống, rồi tiếp tục đẩy lên, vòng lặp tiếp diễn, nhưng các triết gia này không chấp nhận đầu hàng với số phận đó, và họ cũng không tìm ra cách thoát khỏi số phận đó, vậy làm cách nào? Họ vượt qua nó bằng cách gán ghép việc đẩy tảng đá bằng một ý nghĩa thiên liêng nào đó, tất nhiên những gì tôi đang nói mang tính đơn giản hóa cho dễ hiểu thôi, chứ vấn đề này cực kỳ phức tạp.

Hoặc chúng ta cũng có thể thấy nó qua tác phẩm Cá Voi Trắng, vị thuyền trưởng dành cả cuộc đời để tìm kiếm và đánh nhau với con cá mạnh nhất biển cả, trong khi có cá voi thì chả quan tâm gì đến ông ấy, nó chỉ sống cuộc đời của nó, nhưng bởi vì có mục đích – dù có thể là vô nghĩa, đời sống của vị thuyền trưởng trở nên  cao vời trong mắt ông ấy và với nhiều người theo sau.

Thực tế hơn, chúng ta có thể thấy điều đó xuất hiện trong Trà Đạo của Nhật (tôi chưa thật sự nghiêng cứu về nó), thông qua quá trình và hình thức như một nghi lễ, người pha trà tự biến họ thành một kẻ tác tạo ra sự hoàn hảo, hòa vào thiên nhiên và hóa công, sau đó họ nếm được cái vị hoàn hảo trong tách trà và cảm nghiệm nó như vị của toàn bộ thiên nhiên đất trời, thông qua vị trà, họ hòa một thể với cả thế giới. Đó chính là lý do nhiều người say mê Trà Đạo Nhật Bản. Thật ra thì cái nguồn gốc trà đạo này xuất phát từ TQ, nhưng người Nhật biến nó, trao cho nó một ý nghĩa cao hơn nên được yêu thích và truyền bá rộng rãi hơn.

Riêng với tôi thì khác, chả cần phải học pha trà làm gì cho mệt, muốn hòa vào thiên nhiên thì cứ tìm đến nó, cảm nhận vẻ đẹp của núi rừng một cách trực tiếp; giống như câu chuyện trong cuốn Nhà Giả Kim mà tôi đã bình luận từng phần. Trở thành nhà giả kim là học cách biến chì thành vàng, quá trình đó cũng là sự thanh tẩy tâm hồn, hòa vào hóa công. Trong truyện có 2 nhân vật, chàng chăn cừu thì đi theo hướng trực tiếp, chàng người Anh thì đi theo hướng gián tiếp – giống như Trà Đạo Nhật Bản.

Còn khi nói về cách thực dụng hơn mà người phương tây đã thực hiện, đó là họ dùng trong các sản phẩm mang thương hiệu nổi tiếng, ví dụ như bạn dùng túi xách này hoặc chiếc đồng hồ kia thì bạn thuộc về giới thượng lưu, bạn mới là người thành công, bạn mới là người biết “chơi” đồ, và nó khiến vô số kẻ say mê. Đoạn đầu của bộ phim Fight Club có vạch mặt cái chiêu trò mà tôi vừa nói, về chiếc bàn hình âm dương, về những chai lọ thủy tinh thủ công của người dân bản xứ, nó khiến người mua ảo tưởng là họ đang sở hữu một phong cách nào đó hoặc một ý nghĩa nào đó, và sau khi nhận ra, anh ta đốt trụi cả căn hộ.

Trở lại với điện ảnh, việc thể hiện những màu sắc và truyền thống văn hóa Việt vào phim việc chỉ là bước khởi đầu mà thôi, và nó sẽ chẳng ý nghĩa gì nếu những cái thể hiện không mang trong nó một chiều sâu ý nghĩa lớn lao. Tôi lấy ví dụ về bộ phim “gì đó rực rỡ” của vị đạo diễn người Mỹ ở VN 20 năm, tôi chưa coi phim này, đúng là bộ phim đó sữ dụng văn hóa VN trong nội dung, nhưng để thực sự hiểu chiều sâu và vẻ đẹp của văn hóa Việt thì còn xa lắm.

Đám tang của người miền nam VN được tổ chức với bầu không khí không quá u sầu, khóc thương cho người đã khuất cũng có, tổ chức đàn ca cũng có, điều đó thể hiện tinh thần lạc quan của người Việt, nhưng đó chưa phải là chính yếu; điều chính yếu nằm ở chỗ khi người thân quen đi đến đám tang thì họ đã nói gì về người đã khuất, họ kể nhau nghe về những việc làm tốt đẹp mà người đó đã làm khi còn sống, rằng người đó đã giúp đỡ người này, đã hy sinh cho người kia, đã sống trung thực thế nào, dù có thể khi người đó còn sống không phải tốt đến như vậy.

Nhưng nhờ vào việc kể lại những điều tốt đẹp đó với con cháu, người sống đã giúp con cháu học hỏi thêm về cách sống tốt từ tấm gương của người đã khuất, và cứ mỗi năm làm đám giỗ, người lớn tiếp tục nhắc  lại chuyện cũ tốt đẹp, thậm chí khi thế hệ đó đã mất thì nó vẫn được kể lại với những thế hệ sau đó, dù rằng người kể chưa từng chứng kiến điều họ đang kể, cái tốt đẹp đó sẽ được lưu giữ rất lâu. Còn cái bộ phim “gì đó rực rỡ” mang nội dung thế nào? Nó hoàn toàn cực phản với ý nghĩa mà tôi vừa phân tích, cho nên mới nói là sống ở VN 20 năm cũng chưa là gì đâu, sẽ không có gì nếu đó là một đám tang thông thường, nhưng khi PR bộ phim bằng cách nhấn mạnh đám tang phong cách “miền nam VN” thì “thôi rồi Lượm ơi”.

Gạt bộ phim đó qua 1 bên, tôi sẽ dùng chiếc áo dài VN để nói về vẻ đẹp văn hóa Việt. Theo bạn thì chiếc áo dài VN thể hiện vẻ đẹp truyền thống nơi nào? Mặc dù chiếc áo dài đó do người Nhật thiết kế nhưng nó mang vẻ đẹp truyền thống của người Việt nhé. Trước khi bạn trả lời thì hãy nhớ rằng bạn phải chỉ ra được bản chất và chiều sâu của nó, nếu không thì chẳng mang ý nghĩa gì hết khi so với những hằng hà trang phục của dân tộc khác.

Vẻ đẹp của chiếc áo dài thể hiện ở việc nó phù hợp với sắc vóc của phụ nữ Việt, thon gọn và mảnh mai, chiếc áo ôm sát cơ thể nhưng không quá bó sát, dáng người được bộc lộ nhưng vẫn giữ được sự kín đáo với chiếc tay áo đến cổ tay, bâu áo cũng ôm sát cổ, dù tà áo dài xuống nhưng vẫn có quần. Ngoài ra nó cũng thể hiện sự đảm đan của người phụ nữ Việt trong chi tiết tay áo, nó sẽ không trở nên vướng víu khi làm lụng, điểm đặt biệt nhất của áo dài là nó đẹp khi tĩnh vì thể hiện vóc dáng, còn ở trạng thái động lúc đi và có gió nhẹ thì 2 tà áo sẽ tung bay chập chờn nhưng cành liễu đang đong đưa trước gió, như đợt sóng nhẹ lăn tăn trên hồ, lúc này mới thấy tác dụng của chiếc quần dài, nếu là chiếc đầm thì rất nguy hiểm, vì phải túm trước túm sau.

Áo dài phù hợp nhất với màu trắng tinh khiết – tâm hồn phụ nữ Việt, hãy tưởng tượng, xa xa có một nữ sinh tóc dài, mặc áo dài trắng đi dưới con nắng chói chang và có vài cơn gió nhẹ thổi qua, tóc dài bay nhẹ, chiếc cổ cao, 2 cánh tay thon gọn đung đưa, 2 tà áo bay nhẹ và lấp loáng phản chiếu ánh nắng chói lóa, cũng vì màu trắng mà cả người cô nữ sinh bỗng sáng rực lên vô cùng sống động, cảnh đó có phải quá đẹp không? Có phải ăn đứt mọi trang phục khác không? Một vẻ đẹp vô cùng cao quý và tinh khiết. Nếu bạn có thể tưởng tượng ra được cảnh đó, thì tôi đố bạn tìm được thứ trang phục nào đẹp hơn thế, đầm dạ hội? Lòe loẹt! Váy ngắn? Thô kệch! Váy bó? Khô cứng! Bikini? Dung tục! Váy hoa? Loạn!

Với việc hiểu được bản chất trang phục áo dài thì chúng ta sẽ biết cách làm nó ngày càng đẹp hơn, ví dụ như dùng loại vải gì, màu sắc ra sao. Tiếp theo là tránh được những kiểu lai căn như mặc áo dài mà không có quần, hoặc loại vải quá mỏng thấy được cả đồ lót phía trong, hoặc những hoa văn quá cầu kỳ sặc sỡ, những loại màu sắc quá đậm. Thế là cái vẻ đẹp truyền thống đó sẽ được giữ vững và lưu truyền, không bị mai một hay bị làm biến chất.

Chí Blog có kịch bản phim điện ảnh, ai mua không?

Ở trên tôi có nhắc đến sự đảm đan của phụ nữ Việt, phụ nữ của bất kỳ quốc gia nào cũng có tính cách này, đặt biệt khi nói đến phụ nữ Nga, nhưng so với phụ nữ Việt vẫn không bằng, các bạn có biết tại sao không? Vì nền văn hóa VN bị ảnh hưởng của văn hóa TQ quá nặng, ở chỗ đàn ông Việt khá vô dụng (cái này nói thật à nghen), có thể điều đó đã thay đổi trong thời hiện đại, còn thời trước thì sao? Đám đàn ông thời trước chỉ biết ngồi nhà uống rượu uống trà, đàm thơ luận văn nói chuyện thiên hạ (nghe có vẻ đao to búa lớn nhưng có làm nên trò trống gì đâu), còn phụ nữ thì quán xuyến mọi thứ, nuôi chồng nuôi con. Các bạn còn nhớ mấy câu thơ của Tú Xương?

“Quanh năm buôn bán ở mom sông

Nuôi đủ năm con với một chồng”

Những bà mẹ Việt ngày xưa rất thương con (ngày nay thì hên xui), họ nuôi con lớn lên, sau đó họ tiếp tục nuôi cháu, đó là vẻ đẹp trong văn hóa Việt. Tuy nhiên chúng ta nên tách biệt vẻ đẹp đó với chuyện một số đàn ông dựa vào đó rồi bảo phụ nữ phải thế này thế kia rồi đổ hết trách nhiệm lên đầu phụ nữ, cách lập luận đó là ngụy biện, đạo đức giả và vô trách nhiệm, thậm chí có thể mắng là “khốn nạn”. Các bạn có biết là người phương tây họ đánh giá đàn ông Á đông còn thua cả phụ nữ? Tôi nói ra điều này để bọn đàn ông chúng ta (có cả tôi) thay đổi, sống có trách nhiệm hơn, không có ý khác hen.

Việc tôi vừa nói cũng giống như điều đã nói trong review phim Happy As Lazzaro, những điều mà kinh thánh dạy là sự tốt đẹp, nhưng cái gia đình địa chủ đã lợi dụng điều đó để bốc lột tá điền của họ, bộ phim vạch mặt cái bọn đạo đức giả đó nhưng vẫn giữ được những giá trị cốt lõi của kinh thánh.

Nói tóm lại, việc sữ dụng văn hóa Việt trong phim không phải chỉ là mang những phong tục tập quán của người Việt vào phim là xong, mà phải tìm ra cái vẻ đẹp và chiều sâu trong đó nữa, có thể phê phán thói xấu đang tồn tại trong xã hội, nhưng thiết nghĩ là cần chú tâm đến vẻ đẹp nhiều hơn, cái đẹp nên là trọng tâm còn cái xấu chỉ nên là phông nền mà thôi.

Ví dụ như các biên kịch có thể tạo ra một bộ phim về cuộc đời của Tú Xương, tôn lên vẻ đẹp của người vợ, nhưng xin làm ơn là đừng có tạo ra mấy cái bi kịch khổ đau thái quá với người vợ đảm đan đó, cũng đừng biến Tú Xương thành một ông chồng khốn nạn, vì Tú Xương đã đi trước thời đại ở thời điểm đó, ông đã nhận ra tấm lòng vĩ đại và cao cả của người vợ, từ đó càng cảm thông và yêu thương vợ hơn, nhưng cái thời đại khi đó là vậy, hãy thể hiện cái đẹp chứ không phải “hắc hóa” và bi kịch hóa nó.

Đừng học theo cái văn hóa phương tây đen tối chỉ thấy được cái xấu, bản tính người Việt không phải vậy. Mà nói thật thì nếu biên kịch không sành tâm lý thì tạo kịch tính vừa phải thôi, mà mấy cái bi kịch loại đó với phương tây chỉ là chuyện con nít mới làm, văn minh họ vượt qua nó quá xa rồi, càng tạo kịch tính không có chiều sâu thì người ta càng đánh giá thấp văn hóa Việt chứ không ích lợi gì, trong khi cái sức sống mãnh liệt của văn hóa Việt lại vô cùng tràn trề, hãy cố gắng tìm hiểu về nó, điện ảnh thế giới toàn thể hiện bóng tối, hãy mang ánh sáng và sự sống đến cho nó.

Hãy đọc kỹ những bài tôi viết, đừng đọc rồi quên, sau đó bạn sẽ tìm thấy một hướng đi mới “chói lóa” (hihi). Cảm ơn bạn đã đọc bài, nhớ chia sẻ bài viết với nhiều người!

Tái bút: sẵn tiện nói về phim “gì đó rực rỡ”, tôi sẽ nói thêm chút cái gì gọi là hiện thực cuộc sống, người Việt cực kỳ kiên kỵ chuyện phá đám, nghĩa là đám cưới, đám ma, đám giỗ, nếu lúc đó mà xã hội đen dám đến phá, đừng nói là xã hội đen chém người, chính những người của “đám” sẽ kéo cả bà con dòng họ, hàng xóm láng giềng đến nhà của xã hội đen để chém, chúng ta còn thấy ít cái chuyện sau đám cưới hoặc đám ma là 1-2 cái đám ma nữa sao? Sau đó hẳn sẽ có một thông cáo thế này “trong lúc tang gia bối rối, rượu và đao ra, anh em gian hồ nào không não mà bị chém chết thì mong lượng tình tha thứ”. Còn chuyện đòi nợ này nọ thì thực hiện sau “đám” lại là chuyện khác. Lâu lâu cho tôi “gian hồ” chút nghen.

Facebook Comments

Minh Chí

2 thoughts on “Bàn về điện ảnh: văn hóa Việt, tìm bản sắc, đừng màu sắc

  1. Em thây có một điều khá buồn cười là người nước người làm phim việt thì phim của họ được đánh giá cao và nhận một số giải quốc tế trong khi đạo diễn người việt thì lại chỉ được cái chữ ‘Tỷ’ còn đâu thì :))).
    em muốn hỏi anh ý kiến về phim trung hàn nhật đặc điểm hay ý tưởng cũng như cách thức làm phim hay chủ đề của họ vì dạo gần đây họ có phim đoạt giải oscar và được đầu tư nhiều trên nền tảng chiếu phim trực tuyến nx … và cũng mong có một số bài viết của anh về phim điển ảnh Châu Á nx như phim kinh dị châu á hoặc nó khác biệt ra sao so với phim kinh dị phương tây L))))

    1. Về cái chữ “tỷ”, nó thể hiện cái tầm nhận thức của người đó, người có nhận thức thì dù muốn có tiền tỷ thì cũng ráng tỏ vẻ thanh cao một tí chứ không phải dạng “xôi thịt”. Còn chuyện người nước ngoài làm phim Việt đoạt giải, cũng dễ hiểu, vì họ đã thoát khỏi cái “ao làng” và nhìn mọi thứ ở bình diện quốc tế, trong khi người Việt thì cứ ở mãi trong cái ao đó rồi nghĩ họ là “trời”, trong khi khi nói về tầm nhận thức và trí tuệ thì mấy nước khác vượt qua quá xa, nói thế không có nghĩa là văn hóa VN kém hơn các dân tộc khác, vì bất cứ sự tồn tại nào đều tự mang trong nó một chiều sâu rất lớn, nếu không thì nó đã biến mất theo thời gian rồi.
      Còn vấn đề thứ 2, khi nào rảnh mới viết bài được á, tức nói từ nguồn gốc và bản chất, chứ qua loa thì cũng không có ý nghĩa gì hihi.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.

Next Post

Review phim The Batman: tìm về bản nguyên của người dơi

T7 Th4 30 , 2022
The Batman (2022) là phim hành động – giả tưởng, Chí Blog – “website duy nhất VN giải mã phim nghệ thuật” sẽ phân tích sâu về ý nghĩa phim này, đó là cách mà các biên kịch phương tây đã tạo ra thứ gọi là “vũ trụ điện ảnh”, […]
Translate» English - Vietnamese